GÓP Ý VỀ MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN
Đây là môn học “tế nhị” vì nó không mang tính “nội tại” (intrinsèque). Tôi nói chung cho cả mọi nước. Nó không phải chỉ là vấn đề của nhà trường; nó liên quan đến khung cảnh tổ chức xã hội, đến thể chế, đến quốc giáo (thần tiên hay trần tục), đến mức sống ngoài đời, và trong nhà trường, nó cận kề đến những môn như sử học, vv. Ngay cả những khái niệm về luân lý cơ bản (kính người già, bênh vực nguời yếu, tránh sự hung bạo, vv.) cũng không thể hoàn toàn tách rời ra khỏi khung cảnh của xã hội : thí dụ, như sự kích động đấu tố, dị biệt, khi được chính thức khuyến khích, hoặc khi mức sống ngoài đời quá chênh lệch, đẩy một số người vào cảnh vì quá nghèo nàn mà biến thành đạo tặc, hoặc khi gia đình từ nhiệm đối với con em của mình, hoặc khi nạn tham nhũng tràn lan ngay cả ở cấp cao làm gương xấu hàng ngày, có thể làm cho con người vượt ra khỏi cái luân lý đó. Huống hồ, Giáo dục công dân còn phải đề cập đến những vế xa hơn như những khái niệm về tự do, dân chủ, nhân quyền, vv.
Tuy vậy, dù khẩu hiệu “học gắn với hành” đang ở trạng thái nói suông, thà rằng có một chương trình nghiêm chỉnh cho môn học này, còn hơn là luộm thuộm thả lỏng làm cho con người mất hết mọi mốc để định hướng; tôi muốn nói là thà học “chay” còn hơn không học. Cũng cần tin tưởng là trong xã hội nào, dù thối nát, cũng vẫn còn những người “tử tế”.

2. Sơ lược về môn học này tại Pháp :

Nói rất tóm tắt, chương trình ở Pháp hiện nay là :
- Ở các lớp Tiểu học (tương đương với các lớp 1,2,3,4,5) có môn học gọi là “Giáo huấn công dân và luân lý” (Instruction civique et morale).
- Ở các lớp Trung học cơ sở (tương đương với các lớp 6,7,8,9) có môn học gọi là “Giáo dục công dân” (Education civique).
- Ở các lớp Trung học phổ thông (tương đương với các lớp 10,11,12, có môn học gọi là “Giáo dục công dân, pháp lý và xã hội” (Education civique, juridique et sociale).
Tôi dẫn vài điểm trong chương trình tiểu học để làm thí dụ: một trong những mục tiêu là dạy cho trẻ em những qui tắc về lễ độ và cách xử sự trong xã hội ; tập dần dần tiến tới cách biết tự hành xử trong sự hòa nhập vào cuộc sống chung của tập thể, vv.
Cũng xin dẫn vài điểm trong chương trình trung học để làm thí dụ : có 8 khái niệm được đề cập đến như tự do, bình đẳng, chủ quyền, công bằng, lợi ích chung, an ninh, tinh thần trách nhiệm, đạo đức. Nhưng nước Pháp là nước tư bản, theo tam quyền phân lập, đa đảng, bàu cử tương đối tự do, có khả năng thay thế cầm quyền (alternance), nhưng lại có chính quyền tập trung; tuy theo nền kinh tế thị trường, nhưng Nhà nước can thiệp điều chế khi cần thiết, (dùng ngân quĩ do thuế của dân) gánh hỗ trợ về mặt xã hội (trợ giúp các gia đình có thu nhập thấp), cáng đáng giáo dục (không chấp nhận giáo dục là hàng hóa thuận mua vừa bán, trường công lập miễn phí là chính, trường tư thục đóng vai hỗ trợ, xa lạ với vấn đề cổ phần hóa trường học). Pháp lại có quá khứ lịch sử về cuộc Cách mạng 1789, nên nhạy cảm về vấn đề nhân quyền, tự do báo chí, tự do tín ngưỡng, vv. Cho nên cách diễn giải các khái niệm nói trên cũng không phải là nước nào cũng áp dụng được, đặc biệt là các nước có thể chế chuyên chế.

3. Vài suy nghĩ về môn học này ở Việt Nam

Trước khi đề cập đến tình hình hiện nay, tôi muốn nhắc lại chút lịch sử nước nhà, nhìn qua lăng kính chủ quan của tôi. Từ thời đại tự chủ, kể từ các triều đại Ngô, Đinh, Tiền-Lê, Lý, Trần, Lê, Nguyễn, trước khi bị Pháp đô hộ, những quan niệm về đạo đức xã hội chịu ảnh hưởng của Khổng học rất là nặng. Nhưng nói chung, các vị vua khai lập triều đại và những quần thần phò tá đều có tinh thần trách nhiệm cao. Mỗi khi dòng họ trị vì bị tha hóa, thì xã hội coi sự thay đổi triều đại là việc chính đáng. Lễ giáo Khổng Mạnh, có mặt dở mặt hay : cản trở tiến hóa và o ép con người 2, nhưng những “nhân, nghĩa, lễ, trí, tín”,